Jastrzębie-Zdrój.html



Współrzędne: 49°57′0″N 18°35′0″E / 49.95, 18.58333

Jastrzębie-Zdrój
Herb Jastrzębia-Zdroju Flaga Jastrzębia-Zdroju
Województwo	śląskie
Powiat	miasto na prawach powiatu
Gmina  - rodzaj	Jastrzębie-Zdrój miejska
Prawa miejskie	1963
Prezydent miasta	Marian Janecki (e-mail)
Powierzchnia	88,62 km²
Położenie (punkt)	49° 57' N 18° 35' E
Ludność (2008) • liczba • gęstość • aglomeracja	92 974 1164 os./km² ~650 000 (ROW)
Strefa numeracyjna (do 2005)	(+48) 0 32
Kod pocztowy	44-330 do 44-335 oraz 44-268 (dzielnica Szeroka)
Tablice rejestracyjne	SJZ
Położenie na mapie Polski Jastrzębie-Zdrój
Miasta partnerskie	Karviná Havířov Tourcoing Ibbenbüren
Urząd miejski3 Al. Józefa Piłsudskiego 60 44-335 Jastrzębie-Zdrój tel. (+48/0) 32 478 51 00, 32 478 52 11; faks (+48/0) 32 471 81 93 (e-mail)
Strona internetowa miasta

Jastrzębie-Zdrój (śl. Jaščymbje–Zdrůj, niem. Bad Königsdorff-Jastrzemb) – miasto na prawach powiatu położone w południowej części województwa śląskiego. Największe, po Rybniku miasto ROW-u. Jest to jedno z najmłodszych miast Polski (prawa miejskie od 1963 r.). Liczy 93072 mieszkańców (2008), a jego powierzchnia zajmuje 88,62 km². Miejscowość rozwijała się od połowy XIX wieku jako uzdrowisko. W latach 50. XX wieku odkryto tu znaczne zasoby węgla kamiennego co przekształciło miasto w znaczący ośrodek przemysłowy. Z Jastrzębia pochodzą m.in. Jerzy Cnota, Krystian Lupa czy Rudolf Ranoszek.

edytuj Geografia

Jastrzębie-Zdrój położone jest na Górnym Śląsku, przy granicy Polski z Czechami; graniczy ponadto z powiatami ziemskimi: pszczyńskim, rybnickim, wodzisławskim, cieszyńskim i powiatem grodzkim Żory. Przez miasto płyną małe rzeki: Pszczynka, Jastrzębianka, Szotkówka i Gmyrdek. Jastrzębie-Zdrój znajduje się na 14 miejscu pod względem ludności w województwie śląskim, a 42 pod względem ludności i 34 pod względem wielkości w Polsce. Powierzchnia miasta to 85,44 km². Jastrzębie-Zdrój, choć nie leży na terenie historycznego Śląska Cieszyńskiego, to od 1998 r. należy do Euroregionu "Śląsk Cieszyński". Jest największym pod względem liczby ludności miastem euroregionu.

Z każdego miejsca centrum miasta – nie wspominając o jego obrzeżach – można dojrzeć główne masywy oddalonych o ok. 30-35 km w linii prostej od Jastrzębia Beskidów (Śląskiego, Małego oraz Śląsko-Morawskiego). Najbardziej rozpoznawalnymi szczytami widocznymi z Jastrzębia-Zdroju są: masyw Czantorii, Skrzyczne, Lysa Hora. Przy dobrej widoczności z Bzia, Ruptawy oraz z wysokich pięter bloków znajdujących się w centrum miasta można dojrzeć Babią Górę (ok. 73 km w linii prostej od Jastrzębia) oraz – spoglądając w kierunku Parku Zdrojowego (kierunek Wodzisław Śląski) – masyw Pradziada (102 km w linii prostej) z ogromną, 162-metrową wieżą, położonego już w Jesionikach – po stronie czeskiej (Sudety Wschodnie).

edytuj Podział administracyjny

Miasto posiada dwa rodzaje jednostek pomocniczych. Są to sołectwa, które wyłaniają rady sołeckie oraz sołtysa, a także osiedla wyłaniające rady osiedlowe, a te z kolei zarząd osiedla. Obecnie Jastrzębie-Zdrój jest podzielone administracyjnie na 6 sołectw oraz 17 osiedli.

Sołectwa ^[1]:

1. Borynia
2. Bzie
3. Moszczenica
4. Ruptawa
5. Skrzeczkowice
6. Szeroka

Najważniejsze dzielnice (i sołectwa) miasta

Osiedla^[2] :

1. Arki Bożka (6,632 mieszkańców)^[3]
2. Barbary (10,185 mieszkańców)^[4]
3. Bogoczowiec (1,672 mieszkańców)^[5]
4. Chrobrego (5,042 mieszkańców)^[6]
5. Gwarków (8,126 mieszkańców)^[7]
6. Morcinka (4,534 mieszkańców)^[8]
7. Pionierów (11,210 mieszkańców)^[9]
8. Przyjaźń (4,718 mieszkańców)^[10]
9. Pszczyńska (4,369 mieszkańców)^[11]
10. Staszica (6,079 mieszkańców)^[12]
11. Tuwima
12. Tysiąclecia (3,242 mieszkańców)^[13]
13. Zdrój (7,682 mieszkańców)^[14]
14. Złote łany (1,118 mieszkańców)^[15]
15. Zofiówka (3,473 mieszkańców)^[16]

Przysiółki

Abisynia, Biadoszek, Brzeziny, Boża Góra, Centnerowiec, Cisówka, Dębina, Gliniok, Jastrzębie Dolne, Jastrzębie Górne, Kępa, Kolonia Borynia, Kondziołowiec, Krzyżówka, Kyndra, Ludwikówka, Maryjowiec, Mazurowiec, Pająkówka, Pastorówka, Piaski, Pochwacie, Ruptawiec, Skrębina, Szotkowice, Szyrówka, Zamłynie^{potrzebne źródło}

edytuj Toponimia nazwy miasta

Nazwa miejscowości zmieniała się lub pisana była w różny sposób: do XIV w. brzmiała Hermannsdorf, następnie Jaskczambie, Giastrzabie w XV w., Jastrzembia, Jastrzembie w XVII w., w 1862 r. wprowadzono nazwę Bad Königsdorff-Jastrzemb. W czasie okupacji niemieckiej (1939-1945) funkcjonowała nazwa Bad Königsdorff.

Geneza nazwy

Wg średniowiecznych podań i legend^[17] nazwa Jastrzębie wywodzi się od zbójnika napadającego znienacka na karawany kupieckie zmierzające szlakiem handlowym przez Bramę Morawską. Był nim były rycerz Ruchenstein, który oddelegowany przez króla w celu ochrony tych terenów przed zbójnikami sam zszedł na złą drogę. Ponieważ napadał znienacka jak jastrząb, tak właśnie był nazywany. Zła sława owego rycerza spowodowała, że tereny zdradzieckich jarów i wzgórz zaczęto nazywać Jastrzębie.

Pisownia nazwy

Zgodnie z uchwałą Rady Języka Polskiego prawidłowa pisownia nazwy miasta to Jastrzębie-Zdrój (z dywizem), forma z dywizem została również wprowadzona jako jedyna oficjalna nazwa miasta przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (zgodnie z Ustawą z dnia 29 sierpnia 2003 r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych minister ten nadaje poprawne oficjalne nazwy wszelkim obiektom geograficznym w Polsce). W wielu słownikach ortograficznych spotykana jest jednak niepoprawna forma nazwy – z odstępem, a nie z dywizem; taki sam zapis nierzadko jest też używany przez lokalną społeczność, a nawet instytucje.

edytuj Herb

Zobacz więcej w osobnym artykule: herb Jastrzębia-Zdroju.

Herb miasta Jastrzębia-Zdroju został stworzony przez Szymona Kobylińskiego. Przedstawia czarnego jastrzębia z kroplą wody na zielonym tle, kilof i młot. Czarny jastrząb wiąże się z legendą o czarnym rycerzu, kropla wody świetność uzdrowiska, a kilof i młot – pracę w kopalniach.

edytuj Historia

Zobacz więcej w osobnym artykule: Historia Jastrzębia-Zdroju.

Jastrzębie na mapie Christiana Friedricha von Wrede. Około 1750 r.

Pierwsza pisemna wzmianka z terenów, na których dziś położone jest miasto, pochodzi z ok. 1270 r. To wtedy w księdze fundacyjnej biskupstwa zanotowano słowa: Item in Bozegora sive Monte Oliveti solvitur decima more polonico valet 5 marcam ("Podobnie w Bożej Górze, zwanej też Górą Oliwną, była oddawana dziesięcina według zwyczaju polskiego, równowartości 5 marek").

Rozwój miejscowości nastąpił po odkryciu solanki jodowo-bromowej podczas wierceń w 1859 r. prowadzonych w poszukiwaniu węgla przez właściciela Jastrzębia Dolnego Emila von Schliebena. W 1861 r. Jastrzębie Dolne wykupił hrabia Feliks von Königsdorff i rozpoczął budowę obiektów leczniczych. Wzniesiono wówczas pierwsze urządzenia kąpielowe oraz m.in. Kasyno Zdrojowe (1862) – późniejszy Dom Zdrojowy i Łazienki (1861) – późniejszy Zakład Przyrodoleczniczy. Hrabia zmienił także nazwę miejscowości na Bad Königsdorff-Jastrzemb, nazwa ta obowiązywała do 1922 r. W 1869 r. uzdrowisko stało się własnością spółki Actien Commandit Gesellschaft, która zmodernizowała istniejące obiekty i zbudowała muszlę koncertową i drewniany deptak. W 1890 r. Jastrzębie zakupił Juliusz Landau, który rozpoczął przekształcanie sanatorium w uzdrowisko dziecięce. W 1891 r. powstał pierwszy kompleks sanatoryjny z kaplicą, klasztorem (1905), szpitalem (1909) i budynkiem sanatoryjnym – należący do Katolickiego Zakładu Dziecięcego NMP, a wkrótce potem kolejne – Ewangelicki Zakład Dziecięcy "Betania" (1890-1905) oraz Żydowski Zakład dla Dzieci.

Uzdrowisko rozwinął kolejny właściciel – Mikołaj Witczak, który nabył Zdrój w 1896 r. W czasie I wojny światowej z jastrzębskich obiektów korzystali ranni żołnierze, wiele z sanatoriów zamieniono w szpitale wojskowe. W 1918 r. w związku z niekorzystną sytuacją polityczną dr Mikołaj Witczak odsprzedał uzdrowisko Austriacko-Niemieckiemu Towarzystwu Zdrojowemu. Po śmierci Witczaka synowie – Mikołaj i Józef unieważnili transakcję i stali się właścicielami Jastrzębia.

4 lipca 1922 r. Jastrzębie wraz z całym powiatem rybnickim znalazło się w granicach Polski. W okresie międzywojennym nastąpił rozkwit uzdrowiska. Powstały m.in..: Sanatorium im. Marszałka Piłsudskiego (1928), zbudowane dzięki funduszom Autonomicznego Województwa Śląskiego, przeznaczone dla inwalidów wojennych i powstańców śląskich), sanatorium "Hutnik", basen (1938) i liczne prywatne pensjonaty.

W czasie II wojny światowej, Niemcy stworzyli na terenie uzdrowiska tzw. "Miasto matek". Pod koniec wojny domy matek oraz szpitale dziecięce przekształcono na szpitale dla niemieckich żołnierzy.

Po wojnie uzdrowisko nadal funkcjonowało i było zaliczane do uzdrowisk I kategorii.

Wraz z odkryciem złóż węgla kamiennego rozpoczęto budowę kopalń i osiedli mieszkaniowych. Jastrzębie weszło w zupełnie nowy rozdział swojej historii. Pierwszą oddaną do użytku była kopalnia "Jastrzębie", a równolegle z nią wybudowano osiedla "Przyjaźń" i "Zdrój". Rok później, w 1963 r. po połączeniu gmin: Jastrzębie Górne, Jastrzębie Dolne, Jastrzębie Zdrój, oraz części Moszczenicy Jastrzębie-Zdrój otrzymało prawa miejskie. Już kilkanaście lat później w granicach miasta działało pięć kopalń – Jastrzębie, Moszczenica, Pniówek, Borynia i Manifest Lipcowy. W latach 1954-1975 Jastrzębie-Zdrój należało administracyjnie do powiatu wodzisławskiego.W 1975 na skutek reformy administracyjnej przyłączono wsie: Ruptawa, Szeroka, Moszczenica, Borynia, Skrzeczkowice i (przejściowo) Pniówek

W latach 80. XX w. Jastrzębie było jednym z ośrodków protestów robotniczych. W 1980 podpisano tu tzw. porozumienia jastrzębskie, ostatnie z tzw. porozumień sierpniowych. W czasie stanu wojennego 15 grudnia 1981 r. doszło do pacyfikacji kopalni Manifest Lipcowy (ob. "Zofiówka").

W 1994 roku uzdrowisko zostało zlikwidowane.

• Wykres liczby ludności Jastrzębia-Zdroju na przestrzeni ostatnich 2 stuleci^[18]

Największą populację Jastrzębie-Zdrój odnotowało w 1991 r. – wg danych GUS 104 594 mieszkańców.

edytuj Architektura

Przykład nowoczesnej architektury zastosowanej w budownictwie użyteczności publicznej w centrum miasta. Nowoczesna forma zachowana jest w półkolistym kształcie budynku oraz zastosowaniu oszklenia dla części budynku. Pierwotnie budynek służył jako salon samochodowy Daewoo, a obecnie mieści się tam centrum rozrywki.

W Jastrzębiu-Zdroju architektura jest zależna od dzielnicy, ponieważ jest to miasto złożone w 1963 roku z różnych wsi, gdzie panowała odmienna architektura. W centrum miasta przeważają bloki z wielkiej płyty z lat 60. i 70. XX w. Znajdują się tam także nowoczesne budynki zbudowane na początku XXI w. W dzielnicy Zdrój przeważają budynki posanatoryjne z XIX w., ale występują także budynki instytucji publicznych. W dzielnicy Szeroka znajduje się barokowy kościół z XVII w. wraz z barokową kapliczką, ponadto domy wolnostojące oraz bloki mieszkalne przy ulicy J. Gagarina oraz na os. 1000-lecia. Południe miasta – Ruptawa, Cisówka oraz Moszczenica zabudowane były głównie architekturą drewnianą – kościoły drewniane w Moszczenicy i Bziu Zameckim (południowy wschód) uległy spaleniu, natomiast drewniany kościół w Ruptawie został przeniesiony do Kaczyc w latach 70. XX w. W mieście istnieje także kilka budynków klasycystycznych oraz z okresu późnego renesansu.

edytuj Zabytki

• Park Zdrojowy z XIX w. z m.in. pijalnią wód, muszlą koncertową, łazienkami (1862) i Domem Zdrojowym (1862).
• Willa Józefa Witczaka z 1938, zbudowana w stylu amerykańskim.
• Kościół drewniany z XVII w. pw. św. Barbary i św. Józefa w Jastrzębiu Dolnym. Został przeniesiony z Jedłownika w 1974 roku. Parafia została erygowana 1 lutego 1976 roku. Dzisiejszy wygląd kościoła zapewne znacznie odbiega od pierwowzoru, gdyż w 1888 roku budynek gruntownie odrestaurowano oraz przebudowano. Kościół jest budowlą drewnianą, składającą się konstrukcji zrębowej oszalowanej deskami.
• Pałac w Boryni klasycystyczny z silnymi wpływami późnego baroku. Zbudowany w XVIII w. w dzielnicy Boryni. Budowla piętrowa na planie prostokąta murowana z cegły.
• Kościół barokowo-klasycystyczny z I poł. XIX w. w Jastrzębiu Górnym im. św. Katarzyny z 1825 roku. Nawa jest zbudowana na planie prostokąta o zaokrąglonych narożnikach. Przylega do niej wieża, po której bokach usytuowane są dwie lokalności wypełniające narożniki. Wieża zwieńczona jest baniastym hełmem z latarnią, pokrytym blachą.

Muszla koncertowa w Parku Zdrojowym, stan po przebudowie. Pierwotnie "pawilon muzyczny" (ówczesna nazwa) był drewniany.

• Kościół barokowo-klasycystyczny z XVIII w. w Szerokiej im. Wszystkich Świętych. Budową przypomina kościół św. Katarzyny.
• Zabudowa dawnego uzdrowiska w Zdroju. W jej skład wchodzą stare wille, klasztor sióstr Boromeuszek, kościół NSPJ, Park Zdrojowy oraz liczne obiekty z okresu jastrzębskiego uzdrowiska. Niektóre obiekty uległy zniszczeniu (np. spalone sanatorium Górnik)
• Dwór Obronny z XVII w. w Bziu Zameckim w stylu późnorenesansowym. Podczas trwania II wojny światowej dwór został częściowo zniszczony. Został odbudowany po wojnie. Jest otynkowany w całości, dachy są dwuspadowe, pokryte dachówką. Dwór w Bziu jest jedyną zachowaną w naszym regionie budowlą tego rodzaju.
• Kapliczka w Cisówce,
• Kapliczka w Szerokiej (późnobarokowa) z XVIII wieku,
• Kapliczka w Szotkowicach,
• Dawny Kompleks Katolickiego Zakładu Dziecięcego z kościołem, klasztorem, budynkiem sanatoryjnym, szpitalem z 1881 roku,
• Dawny Kompleks Ewangelickiego Zakładu Dziecięcego z sanatoriami Dąbrówka (obecnie hotel) i Mieszko oraz parkiem (1890-1905),
• Sanatorium Spółki Brackiej z 1911 roku, obecnie filia Uniwersytetu Śląskiego,
• Sanatorium Marszałka Piłsudskiego z 1928 roku, obecnie szpital dziecięcy,
• Wille i pensjonaty zdrojowe,
• Krzyże przydrożne,
• Kaplica grobowa na cmentarzu w Jastrzębiu Górnym – klasycystyczna, XIX wiek,
• Pomnik św. Jana Nepomucena.

Zabytki nieistniejące

• Kościół drewniany w Moszczenicy z XVI wieku, spalony w 1938 roku (zachowała się część wyposażenia przechowywana obecnie w Muzeum Diecezjalnym w Katowicach),
• Kościół drewniany w Bziu Zameckim z 1672 roku, spalony w 1942, część wyposażenia zachowała się i znajduje się w nowym kościele w Bziu oraz Muzeum Diecezjalnym w Katowicach,
• Kapliczka klasycystyczna z XVIII wieku (znajdowała się w okolicach dzisiejszego Urzędu Miejskiego) zburzona w 1975 roku,
• Kapliczka klasycystyczna w Ruptawie z XIX wieku, zburzona w latach 90. XX wieku,
• Sanatorium "Górnik" – spalone w latach 90. XX wieku.
• Pensjonat "szwajcarski"

Zabytek przeniesiony do innej miejscowości

• Kościół drewniany z XVI/XVII wieku przeniesiony z Ruptawy do Kaczyc w latach 1971-72, część wyposażenia m.in. chrzcielnica znajduje się w murowanym kościele w Ruptawie, najcenniejsze obiekty, m.in. rzeźby z XIV i XV wieku w Muzeum Diecezjalnym w Katowicach.

Przy opisach niektórych obiektów korzystano z książki P. Siemki Jastrzębie Zdrój w zabytkach sztuki z roku 1992.

edytuj Statystyki

• Dane o ludności Jastrzębia-Zdroju (wg GUS, 31.12.2006):

* Ruch ludności (wg GUS, 2007)^[19]
Urodzenia żywe:
- Ogółem: 462
- Dziewczęta: 229
- Chłopcy: 233
Małżeństwa na 1000 mieszkańców: 6,1
Urodzenia żywe na 1000 mieszkańców: 9,7
Zgony na 1000 mieszkańców: 7,2
Przyrost naturalny na 1000 mieszkańców: 2,5

• Napływ ludności (wg GUS, 2007)^[19]

Ogółem: 319
Meżczyźni: 149
Kobiet: 170
Z zagranicy:
Mężczyzn: 19
Kobiet: 6

• Odpływ ludności (wg GUS, 2007)^[19]

Odływ na 1000 mieszkańców: 17,7
Napływ na 1000 mieszkańców: 6,7
Saldo: -11,0

• Budżet

Dane przedstawiają prognozowany budżet miasta Jastrzębie-Zdrój na początku każdego z wymienionych okresów.

Zobacz też: Ludność Jastrzębia-Zdroju.

edytuj Religia

Widok z Ruptawy, stary i nowy kościół ewangelicki

Jastrzębie w czasie rozbudowy w latach 60. i 70. miało być wzorcowym miastem socjalistycznym i przez wiele lat nie wydawano zgody na budowę obiektów sakralnych w centrum miasta. Msze polowe były jednak organizowane w okolicy zabytkowej klasycystycznej kapliczki (miejsce, gdzie obecnie znajduje się UM) do momentu, gdy została przeniesiona na tzw. Górę Młyńską – stoi obecnie przed kościołem na tymże wzniesieniu. Protesty i msze organizowane mimo to w innych miejscach spowodowały, że władze wydały zgodę na budowę pierwszego nowego kościoła, który powstał w okolicach osiedla Arki Bożka.

W chwili obecnej w mieście znajduje się 20 kościołów, w tym 14 rzymskokatolickich, 2 ewangelicko-augsburskie (1 nowy i 1 stary-nieczynny), 1 zielonoświątkowy, 1 wolnych chrześcijan, 1 ewangelicznych chrześcijan oraz 1 Adwentystów Dnia Siódmego.

W Jastrzębiu-Zdroju działają liceum oraz gimnazjum sióstr Salezjanek. Ponadto w mieście znajduje się klasztor sióstr Boromeuszek, dom zgromadzenia sióstr Salezjanek, dom zgromadzenia Córek Bożej Miłości oraz dom zgromadzenia Sióstr Służebniczek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej.

edytuj Cmentarze

• Cmentarz w Jastrzębiu Górnym – znajdują się na nim groby powstańców śląskich, obrońców 1939 r., ofiar marszu śmierci, oraz sapera Karola Zioły, najciekawszym obiektem jest grobowiec rodziny Witczaków
• Cmentarz komunalny – największy cmentarz w Jastrzębiu, znajduje się na nim symboliczny grób sybiraków
• Cmentarz w Moszczenicy z grobem profesora Rudolfa Ranoszka oraz pomnikiem ofiar I wojny światowej
• Cmentarz w Szerokiej z grobami ofiar I wojny światowej oraz powstańców śląskich
• Cmentarz w Bziu – znajdują się na nim groby rodziny Goszczyków oraz groby ofiar marszu śmierci
• Cmentarz w Zdroju – znajduje się na nim grób Mikołaja i Jarmiły Witczak

edytuj Turystyka

Park Dąbrówka

W Jastrzębiu-Zdroju znajduje się 6 hoteli. Atrakcjami turystycznymi miasta są m.in. Park Zdrojowy, klasycystyczny pałac w dzielnicy Borynia oraz zabytkowe kościoły, takie jak kościół pw. św. Katarzyny oraz kościół pw. Wszystkich Świętych. W mieście działają Izba Regionalna oraz Galeria Historii Miasta pełniące funkcje muzeum. Przez Jastrzębie-Zdrój przebiegają liczne ścieżki rowerowe oraz szlaki turystyczne (czerwony, czarny, żółty i niebieski). Przy KWK Zofiówka znajduje się pomnik Solidarności, wybudowany na pamiątkę wydarzeń z 1980 roku na ternie kopalni "Manifest lipcowy".

edytuj Szlaki

Szlak im. Powstańców Śląskich (18,40 km) → trasa: Szeroka-Godów
Szlak Zebrzydowicki (9,80 km) → trasa: Zebrzydowice – Bzie Zameckie
Jastrzębski Szlak Krajoznawczy im. Jerzego Fudzińskiego (35,90 km) → trasa: Zebrzydowice – Turza Śląska
Szlak im. Ewakuacji Więźniów Oświęcimskich (91 km) → trasa: Oświęcim – Wodzisław Śląski

edytuj Pomniki i miejsca pamięci narodowej

• Tablica upamiętniająca ofiary marszu śmierci (obok Parku Zdrojowego)
• Miejsce spoczynku ofiar marszu śmierci z tablicą (na cmentarzu w Bziu Zameckim)
• Pomnik i miejsce spoczynku Powstańców Śląskich (na cmentarzu w Jastrzębiu Górnym)
• Grób obrońców Bożej Góry (na cmentarzu w Jastrzębiu Górnym)
• Miejsce spoczynku ofiar marszu śmierci z tablicą (obok cmentarza w Jastrzębiu Górnym)
• Symboliczny grób pomordowanych na wschodzie (na cmentarzu komunalnym)
• Tablica upamiętniająca miejsce rozstrzelania trzech powstańców śląskich na Moszczenicy
• Symboliczny grób ofiar I wojny światowej (na cmentarzu w Moszczenicy)
• Epitafium poświęcone powstańcom śląskim (na bramie kościelnej w Szerokiej)
• Pomnik upamiętniający miejsce przywitania wojsk polskich w 1922 r. w Bziu Zameckim
• Pomnik i miejsce spoczynku żołnierzy Armii Czerwonej na Bożej Górze
• Tablice upamiętniające kapłanów dekanatu jastrzębskiego
• Pomnik Porozumień Jastrzębskich (obok kopalni Zofiówka)

edytuj Przyroda

Las Kyndra

Centrum Jastrzębia-Zdroju zbudowane zostało w miejscu istniejących wcześniej pól uprawnych, łąk i stawów hodowlanych często oddzielonych jarami i lasami. Pozostałości takiego krajobrazu w centrum miasta zachowały się m.in. przy ul. Cieszyńskiej, gdzie znajduje się Ośrodek Wypoczynku Niedzielnego. Na terenie miasta istnieje również cenny Park Zdrojowy z ponad 70 gatunkami drzew. Zachowały się także fragmenty lasów, w tym lasy Kyndra i Pastuszyniec, będące niegdyś częścią lasów beskidzkich. W wielu miejscach istnieją jeszcze zalesione jary, a także aleje dębowe – fragmenty dawnych traktów.

Przyroda najbardziej ucierpiała w trakcie budowy osiedli oraz z powodu rozpoczęcia wydobycia węgla kamiennego i tym samym konieczności powstania osadników i hałd, które wciąż się powiększają. Jednak niektóre dzielnice – m.in. Ruptawa i Bzie Zameckie nie zostały uprzemysłowione ani silnie zurbanizowane i są atrakcyjnym miejscem do wypoczynku i rekreacji m.in. dla rowerzystów.

Parki

• Park Zdrojowy im. dr Mikołaja Witczaka (dz. Zdrój), gdzie dominują graby pospolite, dęby szypułkowe z domieszką klonów pospolitych, klonów jaworów i brzóz brodawkowatych
• Park Dąbrówka (dz. Zdrój, koło hotelu Dąbrówka), gdzie rosną różanecznik katawbijski, dwie pomnikowe lipy drobnolistne, dąb szypułkowy, kilka modrzewi i robinie
• Park Uniwersytecki (dz. Zdrój, wokół Uniwersytetu Śląskiego), gdzie rosną stare dęby szypułkowe i czerwone, klony, brzozy, pojedyncze modrzewie oraz lipy
• Park Zamkowy (wokół pałacu w Boryni)
• Park Dworski Krajobrazowy (Bzie Zameckie, wokół dworu obronnego; niedostępny)
• Jar Południowy

Pomniki przyrody

• Lipa w Bziu Zameckim (obok dworu)
• Dąb "Jakub" obok kościoła rzymskokatolickiego na Ruptawie
• Aleja kasztanowa w Moszczenicy
• Dąb na cmentarzu w Moszczenicy
• Drzewa w otoczeniu kościoła na Szerokiej

Zwierzęta

• Na terenie miejskich osiedli i w ich najbliższym otoczeniu pospolicie występują m.in..:

ssaki: jeże, wiewiórki,

ptaki gnieżdżące się: sroki, sójki, dzięcioły pstre, sierpówki, kawki, kosy, szpaki, bażanty.

• Okresowo:

jemiołuszki, gawrony, kukułki.

• Na obrzeżach:

ssaki: zające, króliki, lisy, sarny, ptaki gnieżdżące się: czajki, sieweczki (na terenach zdegradowanych przez przemysł), łyski, krzyżówki, perkozy dwuczube, perkozy zauszniki, łabędzie nieme, jastrzębie, pustułki.

• gatunki zanikające:

dzierlatki.

edytuj Urodzeni w Jastrzębiu

Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Jastrzębiem-Zdrojem.

• Jerzy Cnota (ur. 1942) – aktor
• Krystian Lupa (ur. 1943) – reżyser teatralny
• Henryk Sławik (1894-1944) – polityk PPS, powstaniec śląski
• Marian Janecki (ur. 1963, WS) – obecny prezydent miasta
• Dominik Ździebło (1914-1962) – wojskowy
• Rudolf Ranoszek (1894-1986) – filolog orientalista
• Anna Żemła-Krajewska (ur. 1979) – judoczka
• Agnieszka Gryga – zawodniczka uprawiająca taekwondo
• Leszek Laszkiewicz (ur. 1978) – hokeista
• Michał Chałbiński (ur 16 października 1976)-Napastnik obecnie Zagłębie Lubin

edytuj Polityka

Prezydentem Jastrzębia-Zdroju jest Marian Janecki (Wspólnota Samorządowa). Jego I zastępcą jest Franciszek Piksa, a II zastępcą Krzysztof Baradziej. Przewodniczącym Rady Miasta jest Alina Chojecka (PO), a wice-przewodniczącym Wojciech Frank (WS). Sekretarzem Jastrzębia-Zdroju jest Grzegorz Dulemba. W Jastrzębiu-Zdroju swoje biura mają partie:

• Platforma Obywatelska
• Prawo i Sprawiedliwość
• Sojusz Lewicy Demokratycznej
• Unia Polityki Realnej
• Socjaldemokracja Polska
• Partia Kobiet

W Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej zasiada dwóch posłów VI kadencji z Jastrzębia-Zdroju wybranych w demokratycznych wyborach parlamentarnych w 2007 roku:

• Krzysztof Gadowski z listy PO
• Tadeusz Motowidło z listy LiD

edytuj Rada miasta

W jastrzębskiej Radzie Miasta zasiadają 23 odoby. Po zmianach zachodzących w RM w lutym 2008 roku, utworzona została koalicja PO-WS. Obecnie w RM zastiada 7 przedstawicieli Prawa i Sprawiedliwości, 14 przedstawicieli koalicji Platformy Obywatelskiej i Wpólnoty Samorządowej oraz 4 przedstawicieli Lewicy i Demokratów.

edytuj Miasta partnerskie

Jastrzębie-Zdrój utrzymuje dobre kontakty partnerskie z miastami we Francji, Niemczech i Republice Czeskiej. Między jastrzębskimi szkołami, a szkołami w Tourcoing odbywają się regularne wymiany uczniowskie. Miasto współpracuje również z grecką Paralią.

Miasto	Państwo	Data podpisania porozumienia
Karvina	Czechy	06.03.1995 r.
Havířov	Czechy	01.03.1995 r.
Tourcoing	Francja	12.04.1997 r.
Ibbenbüren	Niemcy	12-15.12.2007 r.

edytuj Komunikacja

Aleja Józefa Piłsudskiego

Pozostałości po linii kolejowej

Jastrzębie-Zdrój położone jest poza głównymi szlakami komunikacyjnymi. Posiada komunikację miejską łączącą osiedla i dzielnice, obsługuje również połączenia z okolicznymi miejscowościami – m.in. z Wodzisławiem, Rybnikiem, Żorami i Zebrzydowicami. PKS i prywatne przedsiębiorstwa obsługują linie do Katowic i Cieszyna. Miasto położone jest w pobliżu przejść granicznych: kolejowego w Zebrzydowicach (18 km) i drogowych: w Marklowicach (15 km), Chałupkach (20 km) i Cieszynie (32 km). W mieście istnieje przejście graniczne Ruptawa-Piotrowice dla rowerzystów i pieszych

Zobacz więcej w osobnym artykule: Międzygminny Związek Komunikacyjny Jastrzębie-Zdrój.

W Jastrzębiu-Zdroju kursuje 30 linii autobusowych MZK (29 zwykłych i jedna specjalna). Obsługują one również sąsiednie miejscowości(Zebrzydowice, Mszana, Świerklany, Pawłowice, Pielgrzymowice, Golasowice Jarząbkowice, Warszowice, Połomia, Skrzeczkowice) oraz inne pobliskie miasta (Żory, Wodzisław, Rybnik).

Linia kolejowa została zlikwidowana, w czerwcu 1997 zawieszono przewozy pasażerskie – od tej pory Jastrzębie jest największym miastem w Polsce nie posiadającym kolei pasażerskiej.

Najbliższy międzynarodowy port lotniczy znajduje się w Ostrawie-Mosnov, zaś najbliższy na terenie Polski w Katowicach-Pyrzowicach oddalony jest od Jastrzębia-Zdroju o 80 km, a port lotniczy w Krakowie-Balicach o 120 km. W mieście znajduje się lądowisko dla helikopterów.

edytuj Przemysł i gospodarka

KWK "Jas-Mos"

Niedawno odnowiony pasaż handlowy przy ul. Mazowieckiej

Główną gałęzią przemysłu w Jastrzębiu jest górnictwo węgla kamiennego. Znajdują się tu trzy czynne kopalnie zrzeszone w Jastrzębskiej Spółce Węglowej. Dawniej na terenie miasta działało pięć kopalń: Pniówek, Moszczenica, Jastrzębie, Borynia i Zofiówka. Kopalnia Jas-Mos powstała z połączenia Moszczenicy i Jastrzębia, a Pniówek został włączony do Pawłowic.

Na obszarze Jastrzębia-Zdroju funkcjonują parki przemysłowe; oprócz nich istnienie podstrefa jastrzębsko-żorska Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, która została utworzona w celu wsparcia i przyspieszenia procesów restrukturyzacyjnych oraz stworzenia nowych miejsc pracy w regionie katowickim.

Na terenie miasta działa też Jastrzębska Strefa Aktywności Gospodarczej powstała w lipcu 2000 r. w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, której udziałowcami są miasto Jastrzębie-Zdrój oraz Jastrzębska Spółka Węglowa S.A. Przedmiotem działalności JSAG jest zagospodarowanie majątku poprodukcyjnego likwidowanych kopalń i terenów poprzemysłowych.

W ostatnich latach, nastąpił wzrost liczby nowych podmiotów gospodarczych. Pojawiły się nowe branże m.in. produkcja artykułów spożywczych, materiałów budowlanych, przetwórstwo tworzyw sztucznych. Miasto posiada dwie nowoczesne oczyszczalnie ścieków. Wedle danych GUS z 2003 roku w Jastrzębiu-Zdroju w przemyśle i budownictwie zatrudnionych było 65,5% ludności czynnej zawodowo. Ilość zarejestrowanych podmiotów gospodarczych wynosiła 5261, w tym w sektorze prywatnym 97,4% (a w sektorze publicznym – 2,6%). W tym m.in. spółki prawa handlowego 192, spółki akcyjne 9 i spółki z o.o. 183.

edytuj Handel

Dyskonty

Biedronka x5, Lidl x2, Eko, Elde

Sklepy delikatesowe

Delikatesy Centrum x2, Stokrotka Premium, Gwarek, Bomi (budowa rusza równolegle z budową Galerii Lumina)

Supermarkety

Carrefour 5 minut, Billa, Tesco Supermarket

Hipermarkety

Kaufland, Carrefour, Real (w planach, budowa rusza wraz z budową CH City Park)

Markety elektroniczne

Media Expert, Mix Electronics, Avans x3, Neonet x2, Media Markt (w planach, budowa rusza wraz z budową CH City Park)

Markety budowlano-dekoracyjne

Jysk, Obi (w budowie)

Galerie handlowe

Mała Galeria, Galeria Gwarek, Galeria Jastrzębie (w budowie), Galeria Zdrój (w budowie), Galeria Lumina (stan: przed budową), CH City Park (stan: przed budową)

edytuj Kultura

Miejski Ośrodek Kultury

Jedną z najstarszych placówek kulturalnych w mieście jest Miejska Biblioteka Publiczna (rok założenia 1948) posiadająca 11 filii. Do biblioteki wprowadzono niedawno katalog elektroniczny. Miejski Ośrodek Kultury zapewnia bardzo bogatą ofertę kulturalną. Organizuje zabawy, konkursy. Ponadto na terenie miasta działają dwa kina: "Centrum" i "Panorama", Oddział Polskiego Towarzystwa Kultury, Jastrzębski Klub Fotograficzny "Niezależni", ZHP.

edytuj Galerie

Na terenie miasta znajduje się 9 galerii sztuki ze zmiennymi ekspozycjami. Większość z nich stanowią galerie należące do Miejskiego Ośrodka Kultury oraz Miejskiej Biblioteki Publicznej. Galerie przedstawiają ekspozycje historyczne, regionalne oraz współczesne.

edytuj Biblioteki

Miejska Biblioteka Publiczna powstała w 1948 roku (Biblioteka publiczna) z siedzibą przy ulicy Wielkopolskiej (od lat 70.), posiadająca 12 placówek filialnych. Biblioteka zaopatrzona jest 420 000 woluminów księgozbioru, 300 tytułów czasopism oraz ponad 23 000 zbiorów specjalnych. Biblioteka posiada czytelnię, dwie galerie sztuki, czytelnię internetową, centrum europejskie, wypożyczalnię literatury dla dzieci, wypożyczalnie literatury dla dorosłych, dział informacyjno-bibliograficzny oraz wypożyczalnię muzyczną-fonograficzną. W MBP znajdują się katalogi: centralny, alfabetyczny oraz elektroniczny. Miejska Biblioteka Publiczna od 20 lat zajmuje 1 miejsce w rankingu wielkomiejskich bibliotek w województwie śląskim. Biblioteka prowadzi spotkania autorskie, wykłady, kursy językowe oraz inne usługi.^[21] Universitas Litterarum powstała w 2006 roku na potrzeby trzech uczelni wyższych – Akademii Górniczo-Hutniczej, Akademii Wychowania Fizycznego oraz Uniwersytetu Śląskiego. Posiada jedną galerię sztuki.

edytuj Ośrodki kultury

Na terenie Jastrzębia-Zdroju głównymi ośrodkami kultury sa Miejski Ośrodek Kultury powstały w 1987 oraz Górnicze Centrum Kultury. Do Miejskiego Ośrodka Kultury należą m.in. kluby Kaktus, Mentronom i Modelarnia, 6 świetlic młodzieżowych, Galeria Historii Miasta oraz Dom Zdrojowy z salą teatralną i galerią sztuki. Główny budynek MOK-u mający siedzibę przy al. Piłsudskiego wyposażony jest w dwie galerie sztuki, dwie sale kinowe (duża i studyjna) oraz restaurację. W Górniczym Centrum Kultury znajduje się jedna galeria sztuki, sala kinowo-teatralna, klub rozrywkowy, a także siedziby lokalnych przedsiębiorstw.

edytuj Teatr

Działalność teatralną w mieście prowadzą Górnicze Centrum Kultury goszczące aktorów m.in. z Gliwic^[22] oraz Dom Zdrojowy z salą teatralna.

edytuj Kina

W Miejskim Ośrodku Kultury mającym siedzibę przy al. Piłsudskiego znajduje się Centrum Kultury Filmowej z kinem Centrum dzielącym się na salę dużą oraz studyjną. W 2008 zakończyło swoją działalność kino Panorama w Górniczym Centrum Kultury. Ponadto w okresie wakacyjnym działa Kino "Pod chmurką" w Ruptawie.

W budowanym centrum handlowym City Park ma znaleźć się nowoczesne kino wielosalowe.

edytuj Muzea

W Jastrzębiu-Zdroju działalność muzealna lub zbliżona do muzealnej prowadzona jest w pouzdrowiskowej dzielnicy Zdrój oraz w dzielnicy Moszczenica. Na Moszczenicy znajduje się szkolne muzeum prof. Rudolfa Ranoszka zachowujące ekspozycje pamiątek po prof. Ranoszku oraz pamiątek związanych z Moszczenicą. W Zdroju swoją siedzibę ma Izba Regionalna im. rodziny Witczaków z ekspozycjami stałymi (m.in. życie rodziny Witczaków oraz życie Józefa Piłsudskiego) oraz zmiennymi. Do budynku starych Łazienek w Parku Zdrojowym przenoszona jest Galeria Historii Miasta. W dzielnicy Bzie projektowane jest muzeum miejskie wraz ze skansenem. W 2004 roku powołano Stowarzyszenie na Rzecz Parku Etnograficznego w Jastrzębiu-Zdroju – Bziu. Stworzono projekt budowy i rozwoju parku i muzeum, wstępny plan finansowania, zgromadzono informację na temat istniejących w okolicy pamiątek i obiektów. Warunkiem budowy parku etnograficznego i utworzenia muzeum jest uzyskanie wsparcia ze strony władz miasta Jastrzębie-Zdrój. Co ciekawe, ponieważ w Jastrzębiu nie istnieje Muzeum Państwowe ze względu na rejonizację i dawną przynależność Jastrzębia do powiatu wodzisławskiego, wiele zabytków z Jastrzębia znajduje się w Muzeum Regionalnym w Wodzisławiu Śląskim. Do 2008 roku działało w Jastrzębiu-Szerokiej największe w Europie muzeum dzwonków liczące ponad 2,7 tys. eksponatów. Po śmierci właściciela, ks. Antoniego Łatko, zgodnie z wolą jego spadkobiercy, zbiory zostały przewiezione do podwarszawskiego zakonu sióstr Loretanek.

edytuj Edukacja

Uniwersytet Śląski

Szkoła muzyczna

Uczelnie wyższe

• Uniwersytet Śląski w Katowicach – wydział zamiejscowy
• Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie – wydział zamiejscowy
• Akademia Wychowania Fizycznego w Katowicach – wydział zamiejscowy
• Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych
• Techniczny Uniwersytet Otwarty przy Akademii Górniczo-Hutniczej

Oprócz uczelni wyższych

• 1 żłobek
• 23 przedszkola
• 18 szkół podstawowych
• 14 gimnazjów
• 14 szkół ponadgimnazjalnych
• 4 szkoły językowe
• 2 szkółki modelek
• Szkoła muzyczna Yamaha
• Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia

Inne uczelnie

• Policealne Studium Zawodowe i Technikum Uzupełniające Dla Dorosłych
• Centrum Kształcenia Praktycznego
• Szkoła Mistrzostwa Sportowego
• Centrum Nauki Biznesu "Żak"
• Towarzystwo Edukacji Bankowej "TEB"
• Młodzieżowa Szkółka Modelek i Modeli

edytuj Sport

Stadion Miejski

W mieście działa klub piłkarski GKS Jastrzębie, obecnie (sezon 2008/2009) występujący w I lidze. Inną drużyną piłkarską jest MOSiR Jastrzębie. Istnieje także klub baseballowy oraz klub hokejowy JKH GKS Jastrzębie, występujący w Ekstralidze. Najbardziej znaną drużyną jest drużyna siatkarska KS Jastrzębski Węgiel. Działalność sportową prowadzą MOSiR (Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji) oraz MOS.

Szczególne osiągnięcia
Największym osiągnięciem jastrzębskiego sportu jest zdobycie przez Ivett Jastrzębie Borynia (obecnie KS Jastrzębski Węgiel) mistrzostwa Polski w siatkówce, mistrzostwo Polski w boksie zdobyte przez drużynę GKS oraz w tenisie stołowym kobiet (Zofiówka Jastrzębie).

Kluby sportowe

• KS Jastrzębski Węgiel (siatkówka)
• GKS Jastrzębie (piłka nożna)
• GKS Jastrzębie (hokej na lodzie)
• UKH Białe Jastrzębie-Zdrój (hokej na lodzie kobiet)
• MKS Jastrząb Jastrzębie Zdrój (baseball)
• Międzyszkolny Ośrodek Sportowy Jastrzębie
• LKS Granica Ruptawa (piłka nożna)
• LZS Zryw Bzie (piłka nożna)
• LKS Hadex Szeroka (piłka nożna)
• Jastrzębski Klub Tenisa Stołowego
• Koka Jastrzębie (judo)
• Jastrzębski Klub Piłki Ręcznej (piłka ręczna dziewcząt)
• Jastrzębski Koszykarski Klub Sportowy (koszykówka dziewcząt)

Zawody i rajdy

• Rajd Kolarski i Pieszy im. Żwirki i Wigury
• Rajd Pieszy "Szlakiem Ewakuacji Więźniów Oświęcimskich"
• Mistrzostwa Górnego Śląska w Siatkówce Plażowej

edytuj Nagrody i wyróżnienia

• II miejsce w konkursie "Na najlepiej oświetloną gminę roku 2006" (I miejsca nie przyznano, III miejsce Toruń)^[23]
• Wyróżnienie w IV edycji konkursu "Bezpieczna Gmina"
• Wyróżnienie za prawidłowe przeprowadzenie akcji "Przejrzysta Polska"^[23]
• Laureat konkursu "Miasto otwarte na fundusze strukturalne"^[23]
• Wyróżnienie w plebiscycie Europejskie Miasto za osiągnięcia z pozyskiwaniu środków unijnych^[23]
• 7 miejsce w rankingu na miasto najlepiej radzące sobie z wykorzystaniem środków unijnych w Polsce oraz II miejsce w woj. śląskim ^[23]
• Certyfikat ISO 9001:2000 dla Urzędu Miejskiego^[24]
• Złoty Medal im. Franciszka Stefczyka dla Urzędu Miasta z Kapituły Medalu Krajowego Związku Banków Spółdzielczych
• Złoty Medal Regionu Śląsko-Dąbrowskiego za Porozumienia Jastrzębskie^[23]
• Wyróżnienie za współpracę oraz promowanie przedsiębiorczości podczas 10-lecia Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości^[23]

Przypisy

edytuj Bibliografia

• Artykuły Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Jastrzębskiej – T. Sikora
• Jastrzębie-Zdrój w zabytkach sztuki – P. Siemko, Jastrzębie 1992
• Historia Jastrzębia-Zdroju – P. Siemko
• Tradycje gry na instrumentach dętych w Jastrzębiu-Zdroju – Stanisław Śmietana, Alojzy Kopoczek

edytuj Zobacz też

Dodatkowe informacje w siostrzanych projektach:

 Grafiki i media  na Wikimedia Commons
 Definicja słownikowa  w Wikisłowniku

• Gmina Jastrzębie
• Miasta Polski
• Nazwy miejscowości z łącznikiem
• Nowe miasta w Polsce
• Rybnicki Okręg Węglowy
• Uzdrowiska w Polsce (dawne uzdrowiska)
• Związek Miast Polskich

edytuj Linki zewnętr