Tabliczka wróżebna w formie wątroby zwierzęcej z napisami etruskimi

Tabliczki laminowane złotem z inskrypcją w języku fenickim i języku etruskim

Język etruski to wymarły w I wieku naszej ery język nieindoeuropejski, o nieustalonym pochodzeniu i pokrewieństwie z innymi językami. Był to język pisany i mówiony w dawnej Etrurii i sąsiednich regionach (to obecna Toskania, Umbria, Veneto, Emilia-Romania i Lombardia we Włoszech).

Język etruski został wyparty przez łacinę i pozostawił po sobie niewiele śladów: kilkadziesiąt zapożyczeń w łacinie (np. etr. phersu to łac. persona [osoba]), kilka tekstów ciągłych i nazwy miejscowości (np. Parma).

Nieznane jest znaczenie większości słów etruskich, dlatego zachowane teksty nie mogą być dokładnie odczytane.

edytuj Historia

Pochodzenie Etrusków było i jest sporne: jedna z hipotez głosi, że byli autochtoniczną ludnością Italii, zanim przybyli tam około 1000 lat p.n.e. przodkowie Rzymian. Herodot (Dzieje I.94), opisuje "Tyrreńczyków" (czyli przypuszczalnie Etrusków) jako przybyszów z Lidii w płd.-zach. Anatolii, skąd pod przywództwem Tyrrhoeusa, uciekając przed klęską głodu, przybyli do Umbrii. Dionizjusz z Halikarnasu stwierdził w I wieku n.e., że język etruski nie jest podobny do żadnego ze znanych języków.

Po podbiciu Etrurii przez Republikę Rzymską nastąpił szybki upadek języka etruskiego i około roku 200 p.n.e. został on zastąpiony przez łacinę z wyjątkiem izolowanych osad górskich, a także ceremonii religijnych, gdzie był nadal językiem kultu.

W czasach późnej Republiki tylko nieliczni wykształceni pasjonaci, np. Marek Terencjusz Warron umieli czytać etruskie teksty. Ostatnią znaną osobą z taką umiejętnością był cesarz Klaudiusz, który napisał słownik łacińsko-etruski (nie zachowany) na podstawie informacji uzyskanych od kapłanów etruskich.

Znajomość literackiego języka wśród Etrusków musiała być znaczna, (co zauważyli już Rzymianie)- świadczą o tym liczne zachowane krótkie inskrypcje i epitafia. Według przekazów Liwiusza i Cycerona etruska literatura była bogata (jednak nie zachowała się do naszych czasów).

Wiadomo, że etruskie książki: Etrusca Disciplina były zbiorem opisów rytuałów religijnych; Libri Haruspicini opisywały sposoby wróżenia z wnętrzności zwierząt ofiarnych; Libri Fulgurales wyjaśniały sposoby wróżenia z błyskawic; Libri Rituales, gdyby zachowały się do naszych czasów, byłyby cennym źródłem informacji o etruskim życiu społecznym, politycznym i religijnym. Wszystkie te dzieła jako pogańskie zostały spalone przez chrześcijan w ciągu V wieku n.e.

Jedyna zachowana księga etruska Liber Linteus, napisana na tkaninie lnianej, przetrwała w formie bandaży owijających mumię egipską^[1].

Zapożyczenia z języka etruskiego znalazły się w języku łacińskim (są to przypuszczalnie takie wyrazy jak elementum [litera], litterae [pismo], cera [wosk], harena [piasek]), a za jego pośrednictwem wiele z nich (dotyczących głównie kultury) istnieje do dziś w językach europejskich, szczególnie w językach romańskich np. franc. peuple (lud), fenêtre (okno), personne (osoba), automne (jesień), avril (kwiecień). Trzeba pamiętać jednak, że wobec naszej nieznajomości języka etruskiego i skąpej liczby źrodeł takie pochodzenie tych wyrazów jest tylko hipotetyczne.

edytuj Klasyfikacja

Większość badaczy zalicza go, wraz z lemnijskim i retyckim, do tyrreńskiej rodziny językowej. Z uwagi na brak wystarczającego materiału porównawczego, jego postulowane związki ze starożytnymi językami Cypru i Krety, należy uznawać za niesprawdzalne. Istniała również hipoteza o przynależności języka etruskiego do rodziny indoeuropejskiej. Jednak, z uwagi na zbyt małą liczbę podobieństw, została odrzucona przez większość językoznawców. Aczkolwiek, pewne podobieństwa, sugerować mogą pewien daleki związek (vide Języki indo-tyrreńskie). Zwolennicy tego punktu widzenia podają, następujące cechy j. etruskiego: końcówka dopełniacza –s (pie. –os), formy zaimka 1 os. l. poj. me/mini (pie. formy zawierające -me-), bierniki ca i ta na –n (pie. – m, w niektórych dialektach – n), fleksyjność (pie. fleksyjny). Obok podobieństw typologicznych i morfologicznych, istnieją także podobieństwa leksykalne np. 3 – ce (pie. treies), 7 – semph (pie. séptm), 6 – śa (pie. (s)uéks). Wobec braku przekonywającego materiału porównawczego, wątpliwa jest hipoteza Mario Alinei o związku z archaicznym węgierskim.

edytuj Alfabet etruski

Alfabet łaciński, obecnie używany w większości krajów świata, pochodzi od alfabetu używanego przez Etrusków, przejętego i zmodyfikowanego następnie przez Rzymian. Jednak Etruskowie również zapożyczyli swój alfabet od Greków (w wersji pochodzącej z wyspy Eubea, używanej przez Greków w Italii), a Grecy przejęli ten alfabet od Fenicjan.

edytuj Fonologia

Językoznawcy zrekonstruowali fonemy tego języka (zapis wg. Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego [IPA]):

edytuj Samogłoski

• /a/ litera: A
• /e/ litera: E
• /i/ litera: I
• /u/ litera: V

edytuj Spółgłoski

• /h/ litera: H
• /p/ litera: P
• /pʰ/ litera: Φ
• /t/ litera: T
• /tʰ/ litera: Θ
• /k/ litera: K
• /ks/ litera: Χ (inaczej niż w alfabecie jońskim i późniejszym ogólnogreckim, gdzie Χ oznacza dźwięk /kʰ/)
• /ts/ litera: Z
• /s/ litera: S
• /ʃ/ litera: Ϻ
• /f/ litera: 8, FH
• /w/ litera: F
• /l/ litera: L
• /r/ litera: R
• /m/ litera: M
• /n/ litera: N
• /kʰ/ litera: Ψ (inaczej niż w alfabecie jońskim i późniejszym ogólnogreckim, gdzie Ψ oznacza dźwięk /ps/)

edytuj Fragment etruskiego tekstu

Jest to tekst prawniczy z tabliczki Tabula Cortonensis, wykonanej z brązu:

aule σalini (...) cuσual (...) zilci · larθal · c (...) uσus · titlnal lariσalc · σalinis auleσla · celtinêitiσ s · tarσminass · σparza · in · θuχt cesu ratm · σuθiu · σuθiuσvê · velχes · cuσus a uleσla · velθurus · titlnis · velθuruσla . larθalc · cêlatinas apnal · lariσalc cê latinas · titlnal

edytuj Liczebniki etruskie

Najczęściej podaje się następujący porządek:

• 1 - θu(n), tu(n)
• 2 - zal, esal
• 3 - ci, ce
• 4 - sa, śa
• 5 - maψ
• 6 - huθ
• 7 - semph
• 8 - cezp
• 9 – nurph

Pojawiają się jednak głosy krytyczne, kwestionujące znaczenie huθ i śa, przypisując im raczej znaczenia odwrotne: huθ - 4, a śa - 6. Wynika to z faktu, iż podane powyżej liczby są oparte na analizie tzw. kości z Toskanii, które według zwolenników najbardziej rozpowszechnionego poglądu miały być w wykonywane tak, by suma wartości przeciwległych boków kostki była równa 7. Przeciwnicy argumentują, że jest to raczej norma współczesna (nie wszystkie odnalezione kości były wykonane w ten sposób) oraz analizując pozostały materiał, należałoby śa przypisać wartość 6, a huθ 4.

Ponieważ większość naszej wiedzy o liczebnikach, bierzemy z inskrypcji opisujących wiek zmarłego czy datę, nie wiemy jak konstruowano liczby większe niż sto. Dziesiątki, za wyjątkiem dwudziestu (zaθrum) zaznaczano przez zrostek –alψ np.: 30 - cealaψ/cialψ, 50 – muvalψ, śemphalψ – 70. Liczby ‘naste’ wyrażano dwoma sposobami. Liczby do 6 (lub 5?), dodawano do liczby dziesiątek, z kolei liczby od 6 (lub 7?) wyrażano, podobnie jak w łacinie, czyli odejmujac 1, 2 lub 3, przez dodanie do nich zrostku –em ( thunem, eslem, ciem) np.: 27 = 30 – 3 = ciem cialψ, 48 = 50 – 2 = eslem muvalψ. Łacina, miała zresztą zapożyczyć go, właśnie z etruskiego. Liczby od 10 do 16 miano tworzyć, przez dodanie odpowiedniej liczby od 1 do 6 do śar (10).

Nie wiemy wiele o tym, jak konstruowano liczebniki porządkowe - jedynym zaświadczonym jest θunψ ‘pierwszy’. Znane nam liczebniki przysłówkowe, tworzono za pomocą zrostku –z/-zi/-ze np.: θunz - raz, eslz - dwukroć, ciz - trzykroć.

edytuj Bibliografia

• Mario Alinei Etrusco: una forma arcaica di ungherese, Bologna, Le edizioni del Mulino, 2003.
• Giuliano Bonfante,Larissa Bonfante The Etruscan Language: an Introduction, Manchester, University of Manchester Press, 2002.
• Mauro Cristofani et al. Gli Etruschi: una nuova immagine, Firenze, Giunti Martello, 1984.
• Mauro Cristofani The Etruscans: A New Investigation (Echoes of the ancient world), Orbis Pub, 1979.
• Helmut Rix Etruskische Texte, G. Narr, 1991.(2 tomy).

edytuj Linki zewnętrzne

• Etruscan News Online, biuletyn American Section of the Institute for Etruscan and Italic Studies.
• Etruscan and Early Italic Fonts, transkrypcja tekstów etruskich
• The Languages of Ancient Italy
• słownik etruski
• słownik etruski
• słownik etruski

edytuj Przypisy

1. ↑ Praca zbiorowa, 2005, Wielka Historia Świata, t.9, Polskie Media Amer.Com, str. 219, ISBN 83-7425-034-8

edytuj Zobacz też

• Etruskowie
• Sztuka etruska
• Cyfry etruskie